„Cyfrowe Archiwum Dzieci Zamojszczyzny” to projekt wyrastający z potrzeby serca i poczucia odpowiedzialności za zachowanie pamięci o dzieciach, których los został naznaczony doświadczeniami, jakich nigdy nie powinno się wpisywać w dzieciństwo. Ich historie przetrwały do dziś w pojedynczych fotografiach, dokumentach i urzędowych kartach – często kruchych, zniszczonych i zagrożonych bezpowrotną utratą. Z każdym rokiem materiały te stają się coraz trudniejsze do uratowania, a jednocześnie coraz bardziej bezcenne. To nie jest wyłącznie praca archiwalna. To działanie na rzecz pamięci, aby głosy tych, którzy odeszli, mogły nadal wybrzmiewać i docierać do przyszłych pokoleń.
W latach 2024-2025 zrealizowano pierwszy etap projektu, który przyniósł wymierne efekty. Opracowano łącznie 1100 jednostek archiwalnych oraz wykonano 14 040 skanów dokumentów. Za tymi liczbami kryją się setki indywidualnych historii uratowanych przed zapomnieniem i fizycznym zniszczeniem. Był to etap intensywnej pracy, który stworzył solidny fundament dla dalszych przedsięwzięć.
Obecny projekt „Cyfrowe Archiwum Dzieci Zamojszczyzny – etap II” stanowi bezpośrednią kontynuację i znaczące rozszerzenie wcześniejszych działań. Planowana jest digitalizacja około 3500 jednostek archiwalnych, co przełoży się na ponad 30 tysięcy skanów. Każda z tych jednostek to kolejny fragment historii – konkretne dziecko, konkretna biografia i konkretny ślad życia, który zostaje ocalony. Projekt będzie realizowany w latach 2026-2027, a jego całkowity budżet wynosi 174 600 zł. Z tej kwoty 124 600 zł stanowi dofinansowanie w ramach programu „Kultura Cyfrowa” Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, natomiast 50 000 zł to dotacja celowa Miasta Zamość. W 2026 roku zaplanowano działania o wartości 84 900 zł, a w roku 2027 – 89 700 zł.
Cyfrowe archiwum to jednak nie tylko proces digitalizacji. To również odpowiedzialność za sposób obecności tych historii w przestrzeni publicznej i edukacyjnej. Dlatego rozwijana jest wystawa „By pamięć przetrwała…”, powstała w ramach pierwszego etapu projektu w formie tradycyjnych roll-upów. W nowej odsłonie ekspozycja zostanie udostępniona w szerszej formule cyfrowej, także w wersjach językowych: angielskiej i niemieckiej. Pozwoli to na jej prezentację poza biblioteką oraz dotarcie do odbiorców w różnych krajach i środowiskach.
Istotnym uzupełnieniem projektu będą działania edukacyjne: webinar „Rola pamięci historycznej w dydaktyce szkolnej na przykładzie scenariusza zajęć z historii: Dzieci Zamojszczyzny” oraz warsztaty dla młodzieży „Nie było kiedy płakać… Śladami Dzieci Zamojszczyzny w historycznej przestrzeni Zamościa”. Ich celem jest nie tylko przekazywanie wiedzy, ale także budowanie wrażliwości i świadomego kontaktu z historią.
Projekt realizowany jest we współpracy z instytucjami i środowiskami, dla których pamięć o Dzieciach Zamojszczyzny pozostaje szczególnie ważna. Wspierają go m.in. Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych oraz Archiwum Państwowe w Zamościu. Istotne znaczenie ma współpraca ze środowiskami samych Dzieci Zamojszczyzny, w tym ze Związkiem Byłych Więźniów Politycznych Hitlerowskich Więzień i Obozów Koncentracyjnych – Zarząd Okręgowy „Środowisko Dzieci Zamojszczyzny” oraz Związkiem Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych – Oddział w Zamościu.
Twórcy projektu mają świadomość, że czas działa przeciwko pamięci. Wiele materiałów znajduje się w złym stanie, a liczne historie istnieją już wyłącznie w prywatnych zbiorach i we wspomnieniach świadków. Dlatego decyzja o kontynuacji projektu jest jednocześnie decyzją o ocaleniu tego, co może zostać utracone bezpowrotnie. „Cyfrowe Archiwum Dzieci Zamojszczyzny” nie jest więc wyłącznie zadaniem do wykonania. To wybór – pomiędzy zapomnieniem a pamięcią, pomiędzy ciszą a obecnością tych, którzy nie mogą już mówić sami za siebie.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.
