Cóż takiego stało się w Zamościu, że 3 lutego 1926 roku zebrała się tutaj nadzwyczajna komisja rozjemcza? Możemy się domyślać, na podstawie pewnego orzeczenia zamieszczonego w „Monitorze Polskim”, albo poszukać stosownych dokumentów w archiwach. Być może wspomina o tym w Zamościopedii Andrzej Kędziora lub też wyszperał ów fakt któryś z zamojskich przewodników – (płci obojga) – nie mniej przytaczam, co następuje.

„Nadzwyczajna komisja rozjemcza w Zamościu, powołana została na zasadzie ustawy z dnia 16 maja 1922 roku (Dz. U. R. P. Nr. 39, poz. 324) oraz decyzji Pana Ministra Pracy i Opieki Społecznej…”. W jej skład weszło trzech delegatów rządowych z ramienia Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej, p. Antoni Białobrzeski, przewodniczący komisji, z ramienia Ministerstwa Sprawiedliwości p. Antoni Xiężopolski i z ramienia Ministerstwa Spraw Wewnętrznych p. Zdzisław Gejsler – Starosta Zamojski.

Cóż uchwalono? Oto w całości treść orzeczenia.

1) Za dozorców domowych w rozumieniu niniejszego orzeczenia uznaje się tych pracowników, którzy na rok bieżący 1926 zostali zgodzeni w charakterze dozorców domowych i zamieszkują w posesji, którą obsługują.

2) Płace dozorców domowych ustala się na miesiące: lipiec, sierpień, wrzesień, październik, listopad, grudzień 1925 roku i styczeń 1926 roku, w wysokości, ustalonej przez orzeczenie nadzwyczajnej komisji rozjemczej w Zamościu z dnia 22 maja 1924 roku.

3) Dozorca domowy otrzymywać będzie pensję miesięczną, poczynając od dnia 1 lutego 1926 roku, zależnie od kategorii obsługiwanego domu.

Domy w Zamościu podzielone zostały na 4 kategorie (ich spis stanowi osobną ciekawostkę i jest zamieszczony poniżej, nie należy go jednak traktować jako sensacyjnego odkrycia najprawdopodobniej wszystko już wiadomo), zgodnie z załączonym do niniejszego orzeczenia wykazem.

Kategoria I pobierać będzie 80 złotych miesięcznie, II – 40 złotych, III 30 złotych, a kategoria IV złotych 20.  Dla domu pod nazwą „Podkarpie”, przy ulicy Franciszkańskiej, ustalono wyższą normę płacy, a mianowicie 100 złotych. W przypadku zaistniałego sporu, co do zaliczenia obiektu do poszczególnej kategorii sprawę rozstrzygał inspektor pracy. Dozorcy, którym dotychczas wypłacano wyższą stawkę niż ustalona na posiedzeniu komisji, zachowywali prawo do lepszego wynagrodzenia.

4) Pensję wypłaca się dozorcom domowym ostatniego dnia każdego miesiąca.

5) Dozorca otrzymuje oprócz mieszkania w stanie używalności światło (w braku światła elektrycznego lub gazowego 3 kilogramy, nafty miesięcznie od dnia 1 października do dnia 31 marca i 2 klg. nafty od dnia 1 kwietnia do 30 września) względnie równoważnik pieniężny. Niezależnie od powyższego pracodawca wydaje dozorcy domowemu wszystkie niezbędne narzędzia do pracy, jak łopaty, miotły, sikawki i t. p. oraz fartuch.

6) Obowiązki dozorcy domu, unormowane dotychczasowymi przepisami, pozostają bez zmiany, a w szczególności dozorcy są obowiązani:

  1. a) utrzymywać w czystości jezdnie, chodniki, podwórza, ustępy, klatki schodowe, korytarze w suterynach i na piętrach,
  2. b) prawidłowo oświetlać klatki schodowe z otrzymanej na ten cel od pracodawcy nafty, prócz tego rodzaju oświetlenia i inne ubikacje oraz utrzymywać w czystości lampy,
  3. c) zamykać okna i drzwi w klatkach schodowych w razie nadchodzącej burzy, zamieci i mrozów,
  4. d) zwracać baczną uwagę na osoby przebywające i wybywające z domu, celem niezwłocznego zgłoszenia ich, zameldowania lub wymeldowania,
  5. e) dozorca obowiązany jest wykonywać wszystkie zlecenia właściciela, policji i władz administracyjnych, wchodzące w zakres obowiązków dozorcy; zabrania się dozorcy odnajmywania mieszkania sublokatorom bez zgody właściciela,
  6. f) chowanie zwierząt domowych oraz ptactwa, kur, gęsi, kaczek, gołębi, dopuszczalne jest tylko za zgodą właściciela.

7) Za posługi i roboty nie wchodzące w zakres obowiązków dozorcy domowego, należy mu się oddzielne wynagrodzenie, względnie jego rodzinie, stosownie do obustronnej umowy. 

8) Każdy dozorca domowy otrzymuje urlop w rozmiarach i na zasadzie ustawy o urlopach robotniczych.

9) Przy zmianie dozorców domowych, o ile związek dostarczy ludzi odpowiednich, właściciele nieruchomości posiłkować się będą usługami tegoż związku, jednocześnie jednak mają prawo przyjmowania do pracy i nienależących do związku dozorców domowych.

10) Rozwiązanie stosunku , służbowego w normalnej drodze może nastąpić za trzymiesięcznym wymówieniem. O ile dozorca domowy zaniedbuje swoje obowiązki lub wogóle ich nie wykonywa, właściciel nieruchomości ma prawo zwrócić się o rozwiązanie stosunku służbowego przed upływem trzech miesięcy do właściwego sądu, bądź też do komisji rozjemczej, która po zbadaniu sprawy ustali termin rozwiązania umowy najmu. Rozwiązanie stosunku służbowego może nastąpić bez wypowiedzenia i bez orzeczenia komisji, bądź też wyroku sądowego w razie pociągnięcia dozorcy domowego do odpowiedzialności karnej za czyn występny, za który grozi co najmniej więzienie

11) W czasie zimowym od 15 października do 1 kwietnia zwolnieni dozorcy nie mogą być usuwani z zajmowanych mieszkań. W wypadkach gdyby dozorca nadużywał przepisów tego artykułu wykonywanie eksmisji może być przeprowadzone.

12) Dopuszczalne jest łączenie się domów dla utrzymania wspólnego dozorcy, a mianowicie: po 2 domy w II-ej kategorii po 3 w III-ei kategorii i po 4 w IV.

13) Orzeczenie niniejsze traci moc obowiązującą w dniu 1 lipca 1926 roku lub wcześniej, o ile zostanie zawarta przez obie strony dobrowolna umowa.

Czy te zapisy wystarczyły? Czy wszyscy byli zadowoleni? Znając życie i naszą narodową mentalność i jedni i drudzy (właściciele domów i dozorcy) robili, co się dało, żeby „sprawiedliwość była po ich stronie”. Nie mniej jednak cytowany dokument uznać należy za wartościowy przyczynek do snucia opowieści o życiu codziennym w Zamościu.

 

WYKAZ domów miasta Zamościa według kategorii.

Dom Parafialny nr 1, Dom Centralny nr 2, Dom Józefa Czernickiego nr 3, Dom Stefana i Tomasza Czernickich nr 5, Dom Marii Głogowskiej nr 7 przy ul. Kościuszki znajdowały się w pierwszej kategorii. Przy ul. Ślusarskiej pod numerem 13 dom przypisany synom Ptaszyńskiego [Jana] miał kategorię II. Przy Franciszkańskiej 2 dom Mojżesza Dychtera [Dichtera] również zakwalifikowano do kategorii II, pozostałe siedem posiadało kategorię III: z numerem 10 – dom Kelnera i Łukjańczuka, z 11 – Klimkiewicza i Różyckiego, 12 – synów Orłowskiego, 13 – Andrzeja Gałaszkiewicza, 14 – synów Leona Margulesa, 15 – synów Bernarda Margulesa, właścicielem domu z numerem 16 był Izrael Zysbrod. Przy ulicy Stolarskiej właścicielami domów z II kategorią byli: Zygmunt Wojnarowski – nr 17, Luksemburg – nr 23 i Wagner – nr 24, kategorii III przypisano domy Braci Hernhut  – 19, synów Smalca – 20, synów Mandeltorta – 21 i Chany Fink – nr 22. Przy ulicy Rynek [pod numerem 2] tylko dom synów Indlendera miał I kategorię. W kategorii II funkcjonowały domy Pfefera i Graupena – 3, Icka Dojczera – 4, Czernera i Szpizajzena – 8, synów Peklera – 9, Zawiszy – 12, synów Kłossowskiego -15 i dom nr 11 przynależny do Walera Folka i Zmindy. Trzy domy: Renca i Finkielsztejna – 10, Sawickiej -13 i Stanisława Mateja – 14 zaszeregowano do kategorii III. Przy ul. 3-go Maja w kategorii II znajdowały się domy: Inlendera i Malera – 2, Judki Mendelzona – 3 i Ksawerego Ronikiera -15. Domy Icka Dojczera – 4, synów Hersza Sobola – 8, Bonzera – 11, Bełdowskiej – 12, synów Eljaszberga – 13 oraz należący do Kowalewskiej i Gibulskiej z numerem 14 posiadały kategorię III. Przy ulicy Ormiańskiej tylko dom nr 4 należący do Dawida Edelsberga miał II kategorię, pozostałe – Mendelzona i Wahla – 3, Hersza Mendelsona – 7, Hersza Gelibtera – 10, Dawida i Mendla Safjanów – 11, Netela Brikana -12, synów Szlafroka – 14, Namysłowskiego – 17, Korna, Wajnryba, Sterna i Ski – 18, Bluzera i Zycera – 19 i Izaaka Gelibtera – 21 wpisano w kategorię III. Przy ulicy Bóżnicznej w kategorii III funkcjonowały domy Zelmana Edelsberga – 11, Elbauma i Drąga – 13, Intrauba – 17, Benjamina Sztanga – 18. Dom nr 19 należący do Icka Torema miał kategorię II. W tej samej kategorii funkcjonował dom Reszytołowicza przy Placu Gimnazjalnym 1. Przy ulicy Bazyliańskiej kategorią II oznaczono domy synów Dorfsgajca – 4 i braci Becher – 10, a kategorią III dom numer 3 należący do Grada i Sznycera i dom Izraela Funta z numerem 12. Przy ul. Żydowskiej dom nr 4 Jonasa Wolfenfelda miał kategorię II, a domy Bencjana Bajracha – nr 2 i Chany Edelsberg – 10  kategorię III. Dom nr 2 synów Feldmana przy ul. Panieńskiej miał przypisaną kategorię I, a dom nr 1 należący do Klejda – kategorię III. Przy placu Targowym zarówno dom Wechtera – nr 1, jak i dom numer 3 należący do Gelibtera i Tora posiadały kategorię III. Znajdujący się przy ulicy Lubelskiej dom nr 3 Katarzyny Przybylskiej miał kategorię II, a dom oznaczony nr. 4 Elbauma Szmula i synów Blocha – kategorię III. Dom Pawła Klimkiewicza mieszczący się przy Lubelskim Przedmieściu 142 zaszeregowano do kategorii II, natomiast domy Abrama Gerzona – nr 144 i synów Izraela Szyfmana – nr 120 posiadały kategorię III. Dom z numerem 1 przy ul. Kołłątaja należący do Rata i Cederbauma znajdował się w kategorii I, a dom nr 3 Garfinkla i synów Sztycha w kategorii II. Dom Mojżesza Grinera przy ul. Długiej 227 miał kategorię III podobnie jak dom M. Friedricha przy ul. Końskiej-Targowej 20. W Rynku na Nowej Osadzie kategorię II przypisano  domom nr 9 – Maliszewskiego i Poniedziałka, nr 14 – Poniedziałka i nr 16 Bączkowskiego. Kategorię III posiadały domy Fridricha Mysielura – 26, Lilifelda nr 8 i Karola Romanowicza nr 10. Domy przy ulicy Lwowskiej nr 2 – Margulesa, nr 4 – Anny Przegalińskiej, Kalwajta i Modzelewskiego  posiadały kategorię II. W kategorii III przy Lwowskiej znajdowały się domy Srula Grinberga, Stankiewicza, Rydzewskiej, Konarzewskiego, Szterna – nr 56, Ranca, Keniga nr 58, Tabina – nr 59 i Sykały.

Pozostałe domy niewymienione w wykazie znajdowały się w IV kategorii.

Przy rozczytywaniu nazwisk należy uwzględnić ewentualne błędy w zapisie urzędowym lub literówki w druku.

 

 

Wyszperał i na podstawie „Monitora Polskiego” [nr 50, R. IX, z 3 marca 1926 roku] przysposobił  Piotr Piela