Kult Matki Bożej Odwachowskiej w Zamościu przed Jej słynącym łaskami obrazem trawa co najmniej od chwili umieszczenia go w Kolegiacie Zamojskiej. Miało to miejsce na początku XIX w. W 2000 r. obraz został koronowany kronami wykonanymi z ponad 300 darów złożonych przez wiernych i pobłogosławionymi przez Jana Pawła II. 

Odwiedzający Kaplicę Matki Bożek Opieki (Odwachowskiej)  w północnej nawie Katedry Zamojskiej widzą obraz będący malowidłem olejnym. Jego wymiany wynoszą 75 x 57 cm. Jest wykonany na bejcowanym czarno-brązowym podłożu drewnianym o nierównej powierzchni, wykonanym z czterech sosnowych desek. Do 1997 r. (rok ostatniej konserwacji)  pokrywała go metalowa sukienka wraz z koronami. Obraz przedstawia Matkę Bożą z Dzieciątkiem, w ujęciu półpostaciowym. Maryja, pełna dostojeństwa, wzrok kieruje na oglądającego, delikatnie przechylając głowę w stronę Jezusa. Prawą dłonią wskazuje Dzieciątko, kierując na niego uwagę widza jako na Zbawiciela. Dzieciątko siedzi na lewym ramieniu Matki. W lewym ręku trzyma rulon pisma, który symbolizuje Pismo Święte. Prawą dłoń, z przygiętymi małym i serdecznym palcem, podnosi w geście błogosławieństwa. Ten typ przedstawienia Matki Bożej trzymającej Dzieciątko Jezus, nazywany jest Hodegetrią. Maryja ma owalną twarz. Prosty nos został obwiedziony konturem, brwi są podniesione, ciemne i owalne, usta małe z podkreśloną dolną wargą, oczy ciemne, szeroko otwarte, okonturowane. Maryja ubrana jest w suknię w kolorze ugru z białą, małą krezą pod szyją. Głowę Maryi pokrywa płaszcz, nieco ciemniejszy od sukni. Jego brzeg obiega potrójne lamowanie z rozwieszonymi frędzelkami. Twarz Dzieciątka jest okrągła obwiedziona ciemnym konturem. Jego oczy są ciemne, o nieco uniesionych brwiach, usta karminowe, włosy ciemnobrunatne. Jezus ubrany jest w szatę w kolorze żółcieni związaną czerwoną tasiemką koło szyi. Spod szaty przy rękawach i wokół szyi wychodzą białe brzegi sukni. Głowy postaci otaczają jasnożółte aureole, z wewnętrznym czerwonym konturem. Wokół aureoli Matki Bożej dostrzeżemy brunatnoczerwony nimb. Korony nad głowami postaci składają się z siedmiu stylizowanych trójliści ozdobionych czerwonymi kamieniami. Na obręczy korony znajduję się siedem malowanych czerwonych kamieni.

Historia obrazu Matki Bożej Odachowskiej związana jest z miejscem jego powstania, czyli z dawną wartownią zwaną odwachem. Budynek ufundował przed 1757 r. IX ordynat Jan Jakub Zamoyski, który „odwach pięknie wymurował, ku jego i miasta ozdobie”. Wzniesiono go przed ratuszem. Najpierw był wartownią straży miejskiej, po przejściu Zamościa do zaboru austriackiego wydzierżawili go Austriacy. Podając za Bogumiłą Sawą odwach i wcześniej i później służył jako areszt dla pospolitych przestępców z Zamościa i Ordynacji Zamojskiej. Był on oparty „plecami” o fasadę ratusza. W latach 70. XVIII w. został przebudowany i rozbudowany. W latach 1767-1770 roku przed fasadą ratusza wybudowano dwuskrzydłowe schody przebiegające w ten sposób, że znajdowały się jednocześnie przed i nad odwachem. Obecnie znajdujący się pomiędzy schodami i ratuszem budynek jest tylko namiastką wspominanego, bo ten starszy, „piękny i porządny” odwach został rozebrany w latach 60. XX w.

Tradycja opowiada, że w tym odwachu w drugiej połowie XVIII w. osadzono człowieka posądzonego o popełnienie zbrodni. Więzień czuł się we własnym sumieniu niewinny. Znalazł kawałek węgla (być może był to zwęglony kawałek drewnianej szczapy) w  swojej celi. I tym kawałkiem namalował obraz Bogarodzicy na drzwiach do pomieszczania. Błagał Matkę Bożą jako opiekunkę utrapionych o ulgę w cierpieniach i wykazanie jego niewinności. Po krótkiej, ale gorącej modlitwie łańcuchy krępujące jego członki opadły, a obraz otoczyła nagła światłość. Nie wiemy, kim był ten mężczyzna. Nie znamy też dokładnej daty tego zdarzenia. Możemy tylko przypuszczać, że mógł być malarzem, osobą utalentowaną, skoro czuł potrzebę i umiał nakreślić obraz. Nie znamy też jego losów.

Obraz wycięto z więziennych drzwi i zawieszono na ścianie odwachu. Ludzie modlili się przed tym wizerunkiem Najświętszej Maryi Panny i doznawali licznych łask. W obawie przed profanacją ten cenny obraz został przeniesiony w uroczystej procesji do kaplicy po północnej stronie Kolegiaty Zamojskiej, w której znajduje się do dziś. O jego przeniesienie  zabiegła jeszcze pod koniec XVIII w. ks.  kanonik Andrzej Wątróbski zmarły w 1795 roku. W opracowaniach dziejów obrazu możemy odnaleźć wiele różnych dat tego wydarzenia. Jedną z prawdopodobnych jest 19 lutego 1803 roku. Kaplica, do której przeniesiono obraz, wcześniej nosiła nazwy św. Kazimierza, później zwiastowania NMP, w XVIII w. św. Jana Nepomucena, a od 19 lutego 1803 r. Matki Boskiej Opieki zwanej też Łaskawą. Bo obraz z chwilą przeniesienia zyskał właśnie taki tytuł. Pozostała też w używaniu, tradycyjna nazwa związana z miejscem powstania, czyli Matka Boża Odwachowska. Przeniesienie Malowidła do Kolegiaty przyniosło ożywienie kultu. Już w 1803 roku zapoczątkowano w świątyni święto ku czci Matki Bożej. Uroczystość ta nazywała się „Beatissimae (Mariace) Patrocinii” i miała odbywać się w listopadzie, w 23 niedzielę po Zielonych Świętach. Pierwsza taka uroczystość odbyła się w drugą niedzielę listopada. Wtedy też ustanowiono opiekuna kaplicy zwanego promotorem. Został nim sędziwy już ks. Michał Witawski, miał 78 lat. Listopadowy  termin uroczystości nie był zbyt fortunny. O tej porze występowały jesienne słoty, zimno, a nawet mrozy. Zapewne były one poważnym utrudnieniem dla mieszkańców okolicznych miejscowości chcących dotrzeć na czas do kolegiaty. Dostrzegał to ks. Witawski. Na prośbę wiernych od 1804 roku zmieniono więc termin obchodów. Ponieważ najbliższe święto Matki Boskiej przypada 8 września, jest to święto Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, na ten dzień przeniesiono doroczne obchody.

Ksiądz Witawski był gorliwym opiekunem kaplicy, a zatem obrazu i ołtarza, w którym się znajdował, przez 12 lat, od 1803 do 1815 r. Z Kolegiatą Zamojską był związany przez ponad 40 lat. To on zapoczątkował spisywanie doznanych łask i składanych ofiar. Tak powstała księga „Protokuł zapisania Doznanych Łask Opieki Nayświętszey Panny Maryi w Obrazie z odwachu przeniesionym do Kościoła Kollegiaty Zamoyskiey, tudzież ofiarowania wotów srebrnych y składanie pieniężnej ofiary do puszki w roku 1803”. Jej rękopis znajduje się w Archiwum Państwowym w Lublinie. Zawiera ona informacje z lat 1803-1823. Bohaterem opisanych relacji jest sam ksiądz kanonik, który w wyniku gorliwej modlitwy doznał powrotu do zdrowia z ciężkiej choroby nogi. Przez 15 lub 16 lat miał on na kolanie lewej nogi wielką gulę wielkości armatniej kuli. Aż w dzień św. Łukasza, wieczorem, gula sama pękła. Wszyscy, łącznie z lekarzami orzekli, że stało się to z łaski Pana Boga i Matki Bożej. Przekonany o swojej rychłej śmierci ozdrowiał cierpiący na ból w piersiach, wrzody wewnątrz ciała i zatwardzenie wątroby Alojzy Dorengowski z Tuligłowów. Wydarzenie to miało miejsce 10 września 1804 roku. Lekarze dawali mu tylko 8 dni życia. O cudownym obrazie dowiedział się, od żony, która przybywszy do Zamościa, by zrealizować ostatnią receptę, dowiedziała się o obecności cudownego Obrazu Matki Boskiej w Kolegiacie Zamojskiej. Tam też udała się i modliła za zdrowie męża. Za przykładem żony poszedł mąż. Jak najszybciej tam pojechał, modlił się, wyspowiadał i przyjął Komunię  Świętą. Po tygodniu od tego wydarzenia wrzody w jego piersiach popękały, pluł krwią. Po sześciu tygodniach odczuł wielką ulgę i zaczął dochodzić do zdrowia. Tradycja wspomina również o Żydówce, która wyprosiła zdrowie dla swojej córki. Po śmierci ks. Witawskiego w 1815 r. kolejnym promotorem kaplicy został ks. Wojciech Zwierzyński.

            Po przeniesieniu obrazu do kaplicy był on w złym stanie. Obraz wielokrotnie przemalowywano. Tym zabiegom zawdzięcza dzisiejszy wygląd.  Nie znane są daty kolejnych przemalowań. Wielokrotnie poddawano go też zabiegom konserwatorskim. Pierwsza od chwili przeniesienia obrazu do kaplicy, konserwacja została przeprowadzona w 1859. Przeprowadzili ją na swój koszt Karol Kłossowski wraz z żoną Aleksandrą. W połowie lat pięćdziesiątych XX w. obraz i kaplica były restaurowane przez p. Lewandowskiego z Krasnobrodu.

Rozwijał  się kult. W 1830 r. sporządzono srebrną sukienkę oraz dwie miedziane, posrebrzane korony. Przekazy z 1846 r. mówią o tym, że Matka Boska Łaskawa odziana została wraz z Dzieciątkiem w nową suknię ze złoconej blachy z wypukłym roślinno-kwiatowym ornamentem, otrzymała miedzianą wyzłacaną koronę na skronie. Odsłonięte pozostały jedynie ciemnobrązowego koloru twarze o wielkich czarnych oczach. Co roku przybywały wota ofiarowane Mate Bożej za szczególne łaski. W 1880 roku wisiało ich wokół ołtarza 80. W 1880 r. wymieniono też sukienki na srebrne i złocone. W 1985  roku obraz znajdował się w prostokątnej wnęce ołtarzowej obitej bordowym aksamitem wypełnionym wotami. Ukoronowane głowy otaczał nimb dwunastu złotych gwiazd. Nad wizerunkiem znajdował się ozdobny monogram „Marya”.  W czasie II wojny światowej wota, wiszące w dużej ilości w kaplicy, zostały zrabowane.

25 marca 1992 r., w związku z utworzeniem Diecezji Zamojsko-Lubaczowskiej na mocy bulli Totus Tuus Poloniae populus papieża Jana Pawła II, kolegiata zamojska została podniesiona do godności katedry. Znajdujący się w niej obraz Matki Bożej Opieki został koronowany 9 września 2000 r. Wydarzenia to poprzedziły liczne przygotowania.

15 XII 1996 r. została powołana przez proboszcza parafii katedralnej komisja, która podjęła decyzję o rozpoczęciu konserwacji Obrazu MB Opieki i ołtarza, w którym ten Obraz się znajdował. Po uzyskaniu zgody Kurii Diecezjalnej i Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków 10 kwietnia 1997 r. rozpoczęły się prace, które trwały do 4 września 1998 r. Zapewne na decyzję o konieczności konserwacji obrazu wpłynął fakt, że w katedrze żerował kołatek – żarłoczny, drobny chrząszcz, dziurawiący drewno. Prace konserwatorskie prowadziły Krystyna Grodzicka-Gruntowicz i Ewa Lorentz. Wtedy to odsłonięto pierwotny wizerunek Matki Bożej i Dzieciątka.

W sierpniu 1998 r. wydano folder „Łaskami Słynący Obraz Matki Bożej Opieki zwanej Odachowską z Katedry w Zamościu”. Od grudnia 1998 r. wierni składali wota na korony dla Obrazu Matki Bożej, których zebrano ponad 300. Były to złote obrączki, pierścionki i inne precjoza. W pierwszych miesiącach 1999 r. w krakowskiej Pracowni Brązowniczej „Sacrum” Roberta Honzy wykonano korony, według wzoru odtworzonego w czasie rekonstrukcji malowidła Obrazu.

12 czerwca 1999 r. Ojciec Święty Jan Paweł II odwiedził Zamość podczas VII pielgrzymki do Ojczyzny. Odwiedził wówczas m.in. Katedrę Zamojską, modlił się tutaj. Wówczas miejsce celebry przygotowano przy kościele Matki Bożej Królowej Polski. Tam też Jan Paweł II skierował do nas pamiętne słowa: „Na szlaku naszego pielgrzymowania po polskiej ziemi spotykamy się znów z Maryją. Jest to szczególny dar Bożej Łaski, że właśnie w Zamościu, gdzie w katedralnym sanktuarium od pokoleń Maryja doznaje czci jako Matka Bożej Opieki, przychodzi nam obchodzić niejako drugą stację Uroczystości Jej Niepokalanego Serca”. Korony do Obrazu Matki Bożej Odwachowskiej znalazły się wśród darów złożonych przed ołtarzem i pobłogosławionych przez Ojca Świętego na zakończenie liturgii słowa.

Uroczysta koronacja obrazu Matki Bożej Opieki zwanej Odwachowską odbyła się w sobotę – dzień poświęcony Najświętszej Maryi Pannie – 9 września 2000 roku. Była to koronacja na prawach papieskich.  Diecezja Zamojsko-Lubaczowska prosiła o zgodę na taką koronację Stolicę Apostolska, a popierała ją Konferencja Episkopatu Polski na czele z Księdzem Prymasem.  Zgoda nadeszła z Rzymu w lutym 2000 r. Koronacji dokonano w roku, w którym obchodzono 2000 chrześcijaństwa, parafia katedralna obchodziła 400-lecie, a Zamość 420-lecie istnienia. Wydarzenie miało miejsce na specjalnie zbudowanym na tę uroczystość ołtarzu u stóp zamojskiego ratusza. W uroczystości brali udział: wierni, kilkunastu arcybiskupów i biskupów, duchowieństwo, parlamentarzyści, władze samorządu wojewódzkiego i administracji państwowej. Na uroczystości przybyło około 20 tysięcy osób.

Sobotnią koronację poprzedziło całonocne czuwanie (z 8 na 9 września) w Katedrze Zamojskiej. O północy została tam odprawiona msza święta z udziałem księży i sióstr zakonnych pochodzących z parafii katedralnej i tu pracujących. Około godziny 11:00 z katedry wyruszyła procesja, pod przewodnictwem ks. prymasa Józefa Glempa. Obraz na Rynek Wielki do ołtarza polowego wnieśli strażacy z Ochotniczej Straży Pożarnej z Mokrego, w asyście koncelebransów i duchowieństwa. Ołtarz ustawiono na tle fasady frontowej Ratusza. W akcie koronacji szczególną rolę odegrała zamojska rodzina Małgorzata i Edward Kowalczykowie z parafii katedralnej. Rodzice wraz ze swoimi dziećmi, nieśli w procesji na Rynek Wielki złote korony. Następnie przekazali je prymasowi. Obraz ukoronował ks. kardynał Józef Glemp, prymas Polski, wraz z ks. biskupem Janem Śrutwą, ordynariuszem diecezji zamojsko-lubaczowskiej. Ważnym elementem uroczystości było błogosławieństwo zebranych przed obrazem Matki Bożej Odachowskiej. Po kilkugodzinnej uroczystości obraz został przeniesiony z powrotem do Katedry. O godzinie 18 w sobotę w Katedrze Zamojskiej, rozpoczął się tydzień dziękczynienia. Msze święte dziękczynne odprawiano codziennie do 16 września.

8 września 2025 roku w Parafii Katedralnej w Zamościu, podczas uroczystości odpustowych, świętowano srebrny jubileusz koronacji obrazu. W ramach przygotowań do tych uroczystości odbyła peregrynacja kopii obrazu po parafiach diecezji, która trwała od maja 2024 roku do lipca 2025.

Opracowanie: Magda Misztal

Opracowano na podstawie zbiorów Książnicy Zamojskiej.

Bibliografia

Opracowania

  1. Dobosz M., Katedra w Zamościu, Zamość 2016.
  2. Dobosz M., Matka Boska Odwachowska, „Zamojski Kwartalnik Kulturalny”, 1999 r., nr 1-2, s.103-104.
  3. Katechezy z okazji koronacji Obrazu Matki Bożej Opieki (Łaskawej, Odwachowskiej) w Katedrze Zamojskiej, oprac. M. Krajewska, Zamość 2000.
  4. (kaw), Madonna w koronie, „Kurier Lubelski”, 2000, nr 211, s. 1-2.
  5. Kawałko J, Był i jest wśród nas. Zamojskie spotkania z Janem Pawłem II, Zamość 2022.
  6. Cz., MP, Zamojska Madonna, „Tygodnik Zamojski”, 2000 r., Nr 36, s. 1, 3.
  7. Cz., MP, Koronacja Madonny, „Tygodnik Zamojski”, 2000, nr 37, s. 8.
  8. Knapiński R., Ekspertyza inokonograficzno-technologiczna obrazu kultowego Matki Bożej Odwachowskiej z Katedry zamojskiej. Zarys historyczny i opis ikonograficzny obrazu, „Zamojski Informator Diecezjalny”, 2000, nr 2, s. 207-209.
  9. Kowalczyk, J., Architektura Zamościa w okresie rokoka, w: Zamość miasto idealne. Studia z dziejów rozwoju przestrzennego i architektury, red. J. Kowalczyk, Lublin 1980, s. 121-141.
  10. Leszczyński M., Łaskami słynący obraz Matki Bożej Opieki (Łaskawej, zwanej Odwachowską, w Katedrze Zamojskiej), „Zamojski Informator Diecezjalny”, nr 2, str. 200-206
  11. Leszczyński M., Przebieg koronacji Obrazu Matki Bożej Opieki, „Zamojski Informator Diecezjalny”, 2000, nr 3, s. 302-311.
  12. Łaskami słynący obraz Matki Bożej Opieki zwanej Odwachowską z Katedry w Zamościu, Zamość 2000.
  13. Matuszewska M., Kolegiata w czasie okupacji, „Zamojski Kwartalnik Kulturalny”, 2005, nr 1-2, s. 101.
  14. Sawa B., Noce i Dnie Zamościa XVI-XX w., Zamość 2018, t. 1.
  15. Sawa B., Zamojska „Czarna Madonna”, „Tygodnik Zamojski”, 1997, nr 19, s. 19
  16. Sawa B., Zamojska „Czarna Madonna”, „Tygodnik Zamojski”, 1997, nr 20, s. 10.

Netografia

  1. Historia, https://diecezja.zamojskolubaczowska.pl/historia?utm_source=chatgpt.com [dostęp: 29.06.2026].
  2. Odpust parafialny, https://katedra.zamojskolubaczowska.pl/odpust-parafialny [dostęp: 29.06.2026].