O konferencji naukowej, historyczno-wojskowym rekonesansie w terenie i wizycie na zamojskich cmentarzach pisał w Słowie Powszechnym (nr 211 z 21 października 1981 r.) redaktor Wojciech Białasiewicz. Spotkanie z udziałem ok. 100 osób, w tym m.in. naukowców historii wojskowości z Warszawy, Gdańska, Poznania i Lublina oraz uczestników kampanii 1939 miało miejsce w sali Consulatus zamojskiego ratusza. Zorganizowali je zamojski Zarząd Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego, Komisja Historii Wojskowości PTH, przy współudziale Zamojskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk oraz Muzeum Barwy i Oręża – Arsenał w Zamościu (kierownikiem placówki był wówczas Mirosław Barczyński). 

„W dotychczasowej historiografii poświęconej wojnie obronnej Polski w 1939 r. działania na Zamojszczyźnie z wyjątkiem prac pułkowników W. Steblika, L. Głowackiego oraz Sikorskiego, nie znalazły szerszego odzwierciedlenia, a powodem takiego stanu rzeczy, co podkreślano na sesji, był fakt dotychczasowego, z gruntu niesłusznego, deprecjonowania znaczenia polskich operacji wojskowych przeprowadzonych na południowo-wschodnich obszarach po 17 września 1939 r. Zgrupowania wojsk polskich Armii Kraków oraz Lublin, a także frontu północnego stoczyły na Zamojszczyźnie, szczególnie w rejonie Tomaszowa Lubelskiego zaciekłe boje, zadając niemieckim korpusom poważne straty w dniach 17-26 września 1939 r. Świadczą o tym również zamojskie cmentarze, na których spoczywa ok. 4500 oficerów i żołnierzy.”

Dzień pierwszy

Konferencję otworzył wiceprezes Zarządu Głównego PTH, prof. Kazimierz Myśliński. W imieniu nieobecnego (z powodu choroby) głównego inicjatora tej sesji prof. Tadeusza Jędruszczaka, przemawiał dr Andrzej Zakrzewski, który m.in. zaakcentował konieczność zrewidowania poglądów na polski Wrzesień oraz nadania sensu etyce zawodu historyka. Doc. dr Andrzej Rzepniewski z referatem „Działania wojenne po 17 września 1939 r.” zaskoczył uczestników konferencji. Zawierał on tezy i sformułowania, które w przeszłości zostały już  zdyskredytowane przez historyków wojskowości. „Referat został ostro skrytykowany przez dyskutantów; nie przyniósł on chwały ani jego autorowi, ani instytucji, która reprezentował – Wojskowemu Instytutowi Historycznemu.” [Odpowiedź Rzepniewskiego „Do redaktora Słowa” ukazała się 3 grudnia 1981 r. – referat dot. m.in. „prób rehabilitacji Rydza – Śmigłego, szerzenia ułudy przedmieścia rumuńskiego a zwłaszcza nader jednostronne komentarze polityki naszego wschodniego sąsiada w konflikcie polsko – niemieckim w 1939 r.”]  Dużym uznaniem przyjęto za to dwa kolejne referaty: „Działania wojenne na Zamojszczyźnie we wrześniu 1939 r.” płk. Ludwika Głowackiego oraz „Warunki polityczne oraz strategiczne Polski w okresie dwudziestolecia międzywojennego” dr. Jerzego Godlewskiego. Obrady i dyskusje moderował dyrektor Instytutu Historii UMCS doc. dr Zygmunt Mańkowski. Pierwszy dzień konferencji zakończył wykład dr. Janusza Miniewicza na temat zamojskiej twierdzy.

Dzień drugi

Uczestnicy spotkania drugi dzień rozpoczęli od całodziennej wycieczki historyczno-wojskowej. Pierwszym punktem programu opracowanym przez pracowników katedry historii sztuki wojennej Akademii Sztabu Generalnego WP była rotunda, gdzie na żołnierskich mogiłach złożono kwiaty. Następnie odwiedzono pola bitew pod Barchaczowem [w tekście artykułu Harchaczowem] i Antoniówką, gdzie walczyła 39. rezerwowa DP oraz 1 DP Leg. Potem Szarowolę, Zielone i Ulów. Miejscowości te stanowiły podstawy wyjściowe do uderzeń armii Kraków i Lublin na Tomaszów Lubelski. Odwiedzili także Krasnobród, będący we wrześniu 1939 r. areną walk zgrupowań kawaleryjskich. Analizę walk stoczonych w tych rejonach przedstawił płk dypl. dr Antoni Wolny. Jego opisy uzupełniał płk L. Głowacki oraz obecni oficerowie walczący na tych frontach: ppłk. dypl. dr Zygmunt Walter-Janke (były oficer kresowej BK), płk Mieczysław Skierczyński, płk Bohdan Zieliński, mjr Mieczysław Wajdowicz (były oficer 3 DP), mjr Tadeusz Kisiel (były oficer 3 pal), por. Włodzimierz Thun (były oficer 1 pal. leg.) i por. Antoni Kunys.

Uczestnicy podjęli dwie rezolucje. Pierwsza to konieczność zorganizowania ogólnopolskiej sesji naukowej oddającej całokształt złożonej problematyki polityczno-militarnej. Druga dotyczyła zobligowania władz na Zamojszczyźnie do pilnego uporządkowania cmentarzy wojennych, „a zwłaszcza zlikwidowania dotychczasowej anonimowości kwater wojskowych.”

Opracowano na podstawie zasobów Książnicy Zamojskiej.

Agnieszka Piela