Historię miejsca od zawsze tworzą ludzie. Jednych znamy bardziej, innych mniej, części nie znamy wcale. Z ksiąg, dokumentów, rejestrów wyczytujemy, adresy, nazwiska, imiona… bywa, że niekiedy możemy powiedzieć nieco więcej. W rejestrach handlowych z lat 20. i 30. XX wieku znajdujemy informacje o zamojskich przedsiębiorcach. Powstawało wówczas wiele firm rodzinnych, spółek, zakładów, sklepów. Oto trzech przedstawicieli tej grupy, których znaki firmowe znaleźć można w lokalnych archiwach.
Pierwszy z nich Chaim Joel Truk – prowadził sklep galanteryjno-łokciowy przy ul. Bazyliańskiej 6-7. W Rejestrze A. Sądu Okręgowego w Zamościu. na zasadzie art. XXX przepisów wprowadzających Kodeks Handlowy, 6 lipca 1935 r. wykreślono firmę Chaima Joela Truka z Zamościa. Kiedy wpisano? Tę informację znajdujemy w rejestrach z 1920 roku. Do rejestru handlowego, działu A, sadu okręgowego w Zamościu pod nr. 151 d. 28 lutego 1920 r. wpisana została firma: „Chaim Joel Truk” handel galanteryjny i łokciowy w m. Zamościu, przy ul. Bazyliańskiej 6/7. Czynna od lat 40. Właściciel firmy Chaim Joel Truk, wdowiec, w Zamościu. Prokury nie ma. W aktach stanu cywilnego prowadzonych dla „wyznania nie chrześcijańskiego” znajdujemy informację z 1 sierpnia 1924 roku, kiedy to o godzinie drugiej po południu w obecności świadków Szmula Lernera i Zyskinda Rajnera zawarty został związek małżeński pomiędzy Nachmanem Trukiem (synem Chaima Joela Truka i Gitli z Lernerów małżonków Truk) i Małką Biterman. Ślubu udzielił członek rabinatu Chaim Goldszmit. Z aktu dowiadujemy się również, że małżonkom 6 lipca 1924 roku urodziła się córka Sara. Wszyscy troje mieszkali przy ul. Zamenhofa. Małżonkowie razem z 6 letnią Sarą [więc nie tą wspomnianą w akcie ślubu] zginęli w 1942 roku w Bełżcu. 22 maja 1933 roku do rejestru handlowego Działu A, sądu okręgowego w Zamościu wpisano pod numerem 151 „Chaim Joel Truk”, handel galanteryjny i łokciowy w Zamościu. Aktem sporządzonym u notariusza Zielińskiego w Zamościu 23 lutego 1933 r. Nr 206 firma przeszła na własność Nachmana Truka w ½, Fajgi Truk w ¼ i Gitli Rajner w ¼ części. Intercyz nie ma. Do rozrządzania majątkiem przedsiębiorstwa i zaciągania w jego imieniu zobowiązań upoważnieni są Nachman Truk i Fajga Truk łącznie lub oddzielnie, podpisując pod stemplem firmy. Firma pozostaje niezmieniona. 12 września 1933 r. we wspomnianym rejestrze wpisano zmianę: 151 „Chaim Joel Truk” handel galanteryjny i łokciowy w Zamościu. Fajga Truk wyszła za mąż za Judkę Goldsztajna i zawarła akt intercyzy u notariusza Zielińskiego w Zamościu 2 sierpnia 1933 roku za nr. 949. Z informacji pozyskanych od Marka Kołcona dopisać należy, że Chaim Joel Truk urodził się w 1853 roku. Prawdopodobnie w Kryłowie. Tam w 1899 r. urodził się jego syn Nachman ożeniony w 1924 roku z Hrubieszowianką Małką Biterman. W aktach stałej ludności Zamościa z Chaimem zameldowane są Dwojra ur. w 1912 i Elka ur. w 1915 r. Nie wiadomo jednak kim były na niego.
Drugi przedsiębiorca to Hersz Lejba Horenfeld prowadzący [z wspólnikami] handel szkła, lamp i emaliowanych naczyń przy ul. Lwowskiej 8. Do rejestru handlowego sądu okręgowego w Zamościu w d. 16 stycznia 1924 r. wciągnięto następującą firmę pod nr. 1521: Kliger, Horenfeld i Fajn, sprzedaż szkła i naczyń kuchennych w Zamościu. Działalność rozpoczęto d. 19 grudnia 1923 r. Wspólnikami byli: Nachman Kliger i Szloma Fajn w 57 częściach i Hersz Horenfeld w 43 częściach. Wszyscy zamieszkali w Zamościu. Żonaci: Kliger i Horenfeld intercyz nie posiadali. Fajn posiadał intercyzę, sporządzoną u notarjusza Teodora Kalinowskiego w Zamościu, d. 6 lutego 1912 r. Spółka firmowa zawarta aktem notarjalnym, sporządzonym u notarjusza Bolesława Lesmana w Zamościu d. 19 grudnia 1923 r., rep. Nr 780. Kapitał zakładowy spółki wynosił 6.000.000 mk., całkowicie wpłacony. Wszelkie zobowiązania wydawane w imieniu spółki i dla spółki będą obowiązujące, o ile będą podpisane pod stemplem firmowym „Kliger, Horenfeld i Fajn” przez dwóch wspólników, przyczem podpis Horenfelda jest koniecznym, rachunki zaś mogą być podpisywane tylko przez jednego wspólnika. Czas trwania spółki nieograniczony.
Z informacji udostępnionych przez Marka Kołcona wiadomo, że urodził się w 1856 roku. Nie w Zamościu. W 1929 roku był członkiem Rady Nadzorczej Banku Kupieckiego. Miał żonę Menichę. W getcie mieszkali przy Lwowskiej 106. Mieli też sklep „Drobna sprzedaż naczyń kuchennych”. Nie widnieją w księdze stałych mieszkańców Zamościa.
Z dostępnych rejestrów wynika, że Hersz Lejba Horenfeld był niezwykle przedsiębiorczym człowiekiem. Oto bowiem do rejestru handlowego Działu A, sądu okręgowego w Zamościu wciągnięto 21 czerwca 1924 r. pod numerem 1891 firmę Hersz Lejba Horenfeld w Zamościu, sprzedaż szkła, lamp i różnych naczyń. Właśc. Hersz Lejba Horenfeld.
We wspomnianym rejestrze 27 lutego 1930 roku wpisano pod numerem 3630 firmę „H. L. Horenfeld i N. M. Kliger” sprzedaż szkła i naczyń kuchennych w Zamościu. Działalność rozpoczęto 19 grudnia 1923 roku. Wspólnikami są: Hersz Lejba Horenfeld w 60 częściach i Nachman Matys Klinger w 40 częściach, obaj zamieszkali w Zamościu. Wspólnicy zonaci intercyz nie posiadają. Spółka firmowa zawarta aktem notarialnym i notariusza Bolesława Lesmana w Zamościu dnia 19 grudnia 1929 roku nr. Rep. 780, uzupełniona umową z dnia 28 marca 1925 roku oraz aktem 16 września 1925 roku sporządzonym u notariusza Stanisława Sagana w Zamościu Nr. Rep. 2221. Kapitał zakładowy spółki wynosił 1.000 zł. całkowicie wpłacony. Zyski i straty wspólnicy określali w stosunku do wniesionego kapitału. Odbiór wszelkiego rodzaju korespondencji pocztowej, telegraficznej i telefonicznej, nie wyłączając przesyłek pieniężnych i paczek oraz wszelkiego rodzaju przesyłek z kolei żelaznej i innych przedsiębiorstw przewozowych, kwitować mógł ważnie każdy ze wspólników oddzielnie. Również każdy ze wspólników oddzielnie reprezentował firmę przed wszelkimi władzami i podpisywać mógł pełnomocnictwa w sprawach sądowych i administracyjnych. Czas trwania spółki określono jako nieograniczony. Prawdopodobnie biznes nie funkcjonował zbyt pomyślnie, ponieważ Sąd Okręgowy w Zamościu, Wydział Cywilny, na zasadzie art. 4 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 23 grudnia 1927 roku o zabezpieczeniu upadłości (Dz. Ust. Nr. 3/28, poz. 20) ogłaszał, że na dzień 6 lipca 1932 roku, godzina 9 rano w tymże Sądzie, wyznaczona została rozprawa w sprawie odroczenia wypłat firmie „H. L. Horenfeld i N. M. Kliger, sprzedaż szkła i naczyń kuchennych” w Zamościu, ul. Lwowska 8, na którą to rozprawę mogą przybyć wierzyciele w celu udzielenia Sądowi wyjaśnień.
Sąd Okręgowy w Zamościu, Wydział Cywilny, wyrokiem z dnia 6 lipca 1932 r. w sprawie Z 727/32 o odroczenie wypłat firmie „H. L. Horenfeld i N. M. KIiger sprzedaż szkła i naczyń kuchennych w Zamościu, postanowił; udzielić firmie ,,H. L. Horenfeld I N. M. Kliger” w Zamościu w osobach wspólników Hersza-Lejby Horenfelda i Nachmana-Matysa Kligera odroczenia wypłat na termin trzymiesięczny; nadzorcą sądowym mianować adw. Czesława .Kuncewicza, a Sędzią-Komisarzem Sędziego W . Kozłowskiego; wyrokowi dodać rygor tymczasowego wykonania.
Właściwie nie wiadomo czy niepowodzenia w działalności firmy i kłopoty finansowe spowodowały, że Dnia 23 sierpnia 1932 r. do rejestru handlowego, Dział A, Tom VIII, sądu okręgowego w Zamościu, wciągnięto pod Nr: 3924. Firmę „Menicha Horenfeld”, drobna sprzedaż szkła, lamp i naczyń kuchennych w Zamościu. Właścicielka Menicha Horenfeld. Czy była to tylko przypadkowa zbieżność nazwisk. Nie mniej już 5 października do rejestru handlowego, Działu A, sądu okręgowego w Zamościu, wpisano zmiany przy firmie: „H. L. Horenfeld i N. M. Kliger“ , sprzedaż szkła i naczyń kuchennych w Zamościu: Wyrokiem sądu okręgowego w Zamościu z dnia 6 lipca 1932 r. udzielono firmie odroczenia wypłat na 3 miesiące. Nadzorcą sądowym mianowano adw. Czesława Kuncewicza, zaś do zastępowania go w niektórych czynnościach Kazimierza Boguckiego, zam. w Zamościu. Z kolei 22 października 1935 roku w Rejestrze Handlowym wykreślono firmę „Menicha Horenfeld” Zamość
Trzeci przedsiębiorca Kelman Zegen – [urodził się w 1883 roku w Zamościu. Miał żonę Esterę ur. w r. 1888. W getcie mieszkał przy Lwowskiej 100. Miał tam sklep z materiałami piśmiennymi i galanterią – to informacje pozyskane od Marka Kołcona]. Jak odnotowuje Zamościopedia Andrzeja Kędziory – był członkiem zrzeszenia Księgarzy polskich. 1 kwietnia 1920 r. do rejestru handlowego wpisano pod nr. 340 firmę „Kelman Zegen” – księgarnia i handel towarami galanteryjnemi w Zamościu przy ul. Franciszkańskiej 13 [Staszica 15 – za M. Kołcon] rozpoczęła działalność w 1911 r. Właściciel Kelman Zegen w Zamościu zamieszkały, żonaty, intercyzy nie posiada. W rejestrze Handlowym A. Sądu Okręgowego w Zamościu, 30 kwietnia 1936 roku wykreślono pod numerem 340. Firmę „Kelman Zegen” Zamość. Na chwilę obecną nie wiadomo z jakiego powodu.
Opracowano na podstawie zasobów bibliotek cyfrowych.
Piotr Piela
