Jesienią 1959 r. Michał Pieszko (profesor gimnazjum) rzucił hasło, by przy Oddziałach PTTK zakładać koła środowiskowe. Pomysł zbiegł się z uroczystościami 400-lecia urodzin Szymona Szymonowica oraz 40-lecia istnienia w niepodległej Polsce szkół średnich w Zamościu. Gdy tylko wybrzmiały ich echa przy Śródmiejskim Oddziale PTTK w Warszawie postanowiono utworzyć takie koło. Na pierwszym zebraniu na Służewcu w zespole szkół ekonomicznych pojawiło się kilku Zamościan m.in.: Jan i Kazimierz Płońscy (obaj z I matury 1922 r.), Czesław i Edward Janiccy (ówczesny dyrektor zespołu szkół ekonomicznych na Służewcu), Władysław Ulanowski oraz Leon Zastąpiło (maturzyści 1923 r.), Aron Wal (matura 1926 r.), Stefan Lenkiewicz (maturzysta 1927 r.) oraz Aleksander Wójcicki (matura 1930 r.). Legalizację koła jako koła PTTK przeprowadzili Zenon Kniaź i Stefan Lenkiewicz.

Pierwszym prezesem WKZ został Edward Janicki. W 1961 r. kolejnym Zygmunt Branicki. Następnymi Antoni Burcan, Józef Kapuściński i Zbigniew Wyczesany. Z początkiem 1965 r. poszerzono krąg członków koła o Hrubieszowian związanych z regionem. W sumie koło liczyło ok. 150 osób. W 1964 r. WKZ ofiarowało Studium UMCS starodruk T. Dreznera, prof. Akademii Zamojskiej.

„Rozpatrując całokształt naszej działalności należy przede wszystkim podkreślić ściśle jej powiązanie z prawnym usytuowaniem koła jako jedynego z ogniw Stołecznego Oddziału PTTK. Z tych właśnie przyczyn zdecydowana większość poczynań koła miała charakter turystyczno-krajoznawczy, z tym, że mocniej zaakcentowane było krajoznawstwo.” Były więc wycieczki i zebrania z prelekcjami o tematyce krajoznawczej. „Niektóre z nich [wycieczki – przyp. red.] miały szczególny charakter, jak np. w listopadzie 1961 r. podjęto wycieczkę w związku z otwarciem w gmachu Akademii Zamojskiej filii UMCS z Lublina. We wrześniu 1966 r. zorganizowano zbiorowy wyjazd na obchody 50-lecia zamojskich szkół średnich.” Z kolei tematy referatów najczęściej wiązały się z Zamościem, jego zabytkami, rewaloryzacją starego i planem budowy nowego miasta. „Prelegentami byli często wybitni specjaliści z zakresu konserwacji zabytków architektury czy też planowania przestrzennego, jak też przedstawiciele władz miejskich w Zamościu.” I tak przed Warszawskim Kołem Zamościan wystąpili m.in.: Jacek Jedynak – „Jak będzie wyglądać nowe centrum Zamościa”, Maria Sarnik – ratowanie zabytków i renowacja starego miasta, o złotnictwie zamojskim w wiekach od XVI do XIX  opowiedział Jerzy Kowalczyk (ówczesny docent dr), dwukrotnie wyemitowano film Konrada Mastalińskiego o zabytkach zamojskich (1976 i 1977). We wrześniu 1973 r. Jerzy Kowalczyk przedstawił koncepcję przewodnika po zabytkach Zamościa, a dwa lata później na jednym ze spotkań zreferował opracowaną pełną wersję przewodnika. W kolejnych latach referaty głosili: K. Barański, Kazimierz Cieliszak – opowiadali o rozwoju gałęzi przemysłu w regionie zamojskim. Z kolei o zasobach bogactw mineralnych Zamojszczyzny mówili Żelichowski i Sidor. Dwukrotnie o problemach Roztoczańskiego Parku Narodowego opowiadał ówczesny jego dyrektor Zdzisław Kotuła [w materiałach Jerzy – przyp. red.]. „Odleglejszym czasom i ludziom poświęcone były prelekcje Jana Zamoyskiego o dziejach ordynacji i losach biblioteki Zamoyskich oraz doc. Krzysztofa Jakubowskiego o zainteresowaniach geologicznych Stanisława Staszica i losach jego zbiorów. O wybranych, a ciekawszych wydarzeniach z życia hetmana Zamoyskiego opowiadał doc. dr Kowalczyk”. Cytowany Tadeusz Garlicki zaznaczył w artykule „Dwudziestolecie Koła Zamościan” opublikowanym w Tygodniku Zamojskim (nr 8 z 27 lutego1981 r., str. 6-7), że dużo zebrań miało charakter spotkań z uczestnikami wojny obronnej 1939 r., walk partyzanckich oraz zmagań LWP. Byli to m.in.: Stanisław Truszkowski, Kazimierz Szymura, Tadeusz Sztumberg-Rychter, Franciszek Kamiński, Konrad Bartoszewski oraz Zbigniew Starak. „O ratowaniu zamojskich dzieci przez społeczeństwo Warszawy relacjonował Jan Starczewski, były dyrektor Wydziału Zdrowia i Opieki Społecznej stołecznego zarządu miejskiego. Okres okupacyjnego terroru na Zamojszczyźnie omawiali autorzy książek i opracowań naukowych: Jerzy Markiewicz, Jan Grygiel oraz prof. dr Czesław Madajczyk.” Nazwiska te nie wyczerpują listy występujących przed WKZ. Garlicki wspomina szczególne spotkanie z 31 maja 1979 r. Miało ono miejsce w Muzeum Wojska Polskiego a gośćmi wówczas byli kombatanci 3 zamojskiej Dywizji Piechoty Legionów. Spotkanie zorganizowano w 40. rocznicę wojny obronnej 1939 r. „W sali zwycięstwa muzeum zostały wystawione historyczne sztandary obydwu pułków zamojskiego garnizonu (9 Pułku Piechoty Legionów oraz 3 Pułku Artylerii Lekkiej). Sztandary te ocalały z wojennej pożogi i zostały zdeponowane w Muzeum W.P. W zebraniu uczestniczył były dowódca artylerii 3 Dywizji – generał brygady w stanie spoczynku Stanisław Tatar. Referat o historii pułku dywizji oraz o walkach jej oddziałów pod Iłżą we wrześniu 1939 roku wygłosił historyk dywizji mjr w stanie spoczynku Henryk Żelewski.” Przed WKZ występowali także: prof. Aleksander Gieysztor, prof. Jan Zachwatowicz. Niektóre ze spotkań były poświęcone ludziom sztuki i kultury. Jedno z nich było dedykowane Zdzisławowi Stroińskiemu ps. Marek Chmura. Inne były spotkaniami z malarzami i artystami: Iwoną z Pawłowskich Kozłowską, z dr. Tiborem Csorbe czy Machulskimi.

Warszawskie Koło Zamościan w latach 60. ub. wieku nawiązało współpracę z warszawską sekcją Klubu Ziemi Sądeckiej i Klubem Przyjaciół Wieliczki. Barbara Mirosław we Wspólnej Pracy (nr 17 z 1977 r.) wspomina też o Klubie Chełma Lubelskiego oraz Sandomierza.

Członkowie WKZ włączyli się także w dzieło ratowania staromiejskiego kompleksu miasta Zamościa „dosyć wcześnie uświadomili sobie, iż – poza kultywowaniem więzi środowiskowych- ich obowiązkiem jest społeczna służba i działanie na rzecz ratowania naszego coraz bardziej niszczejącego grodu, a także na rzecz zaplanowanej budowy nowego Zamościa (…) Temu celowi służyły rozliczne kontakty, rozmowy i spotkania – najpierw z gospodarzami miasta (początkowo jeszcze powiatowego), z władzami wojewódzkimi w Lublinie, z ówczesnym ministrem gospodarki komunalnej oraz z ministrem kultury i sztuki i innymi instytucjami czy organami administracji.” Działania WKZ spotkały się z dużym zainteresowaniem i przychylnością ze strony Prezydium Zarządu Głównego PTTK (szczególnie ze strony sekretarza generalnego PTTK Jacka Węgrzynowicza). 6 grudnia 1967 r. Prezydium podjęło uchwałę w sprawie objęcia przez Zarząd Główny PTTK społecznej opieki nad rekonstrukcją zespołu zabytkowego m. Zamościa. „Dalsze wspólne poczynania, w tym też memoriał warszawskiego Koła Zamościan z maja 1972 r. w sprawie zagrożenia zespołu staromiejskiego Zamościa, dały ostatecznie pozytywne rezultaty”. Dwa lata później (1974 r.) zapadła uchwała (nr 139/74) Rady Ministrów w sprawie odnowy starego miasta Zamościa i prace renowacyjne w mieście nabrały rozmachu. Dokument z 1974 r. „uzupełniały kolejne uchwały Rady Ministrów z lat 1978-1980, dotyczące 400-lecia miasta i przyznania środków na zorganizowanie centralnych dożynek w Zamościu.”

Obok spotkań, prelekcji ważnymi wydarzeniami w życiu WKZ były coroczne bale karnawałowe. Stanowiły one jedyny dochód Koła obok opłacanych składek członkowskich. Zebrane pieniądze przeznaczano m.in. na 2-3 wycieczki rocznie. Bale organizowano m.in. w „Domu Chłopa”, w kawiarni-restauracji „Nowy Świat”, kawiarni „Kaprys”, w Pałacu Kultury i Nauki, w restauracji hotelu „Warszawa” czy restauracji „Sofia”.

W 2009 r. z rąk prezydenta Marcina Zamoyskiego WKZ (w osobach Wiesława Świderka i Henryka Pawlika) odebrało tytuł i statuetkę „Ambasador Kultury Zamościa 2009”.

Prezesi Warszawskiego Koła Zamościan:

Edward Janicki (6.03.1960-12.031961)

Zygmunt Branicki (12.031961-11.10.1964)

Antoni Burcan (11.10.1964-31.12.1968)

Józef Kapuściński (5.01.1969-20.01.1974)

Zbigniew Wyczesany (20.01.1974-29,09.1980)

Edward Kopciński (29,09.1980-3.12.1985)

Jan Zamojski (3.12.1985-11.02.1997)

Alicja Trefler (1.02.1997-9.11.2011)

Wiesław Świderek (9.11.2011 –

Opracowała na podstawie zbiorów Książnicy Zamojskiej (Tygodnik Międzyzakładowy „Wspólna Praca” nr 17, 20 maja 1977 r. oraz Tygodnik Zamojski, nr 8, 27 lutego 1981 r.) oraz materiałów nadesłanych przez Warszawskie Koło Zamościan.

Agnieszka Piela

Po więcej zapraszam do Czytelni Regionalnej.